Ewaluacja systemu wyboru projektów FENG – czy konkursy rzeczywiście wspierają najlepsze innowacje?

Spis treści

• Zakres przeprowadzonej ewaluacji
• System spełnia swoje podstawowe zadanie
• Ścieżka SMART – ambitna reforma z trudnym początkiem
• Widoczne efekty wprowadzonych zmian
• Kryteria oceny – skuteczne, ale zbyt rozbudowane
• Przedsiębiorcy potrzebują bardziej przejrzystych zasad
• Pozostałe instrumenty programu oceniono pozytywnie
• Kierunek zmian na kolejne lata
• Podsumowanie

Program Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) należy obecnie do najważniejszych instrumentów finansowania badań, rozwoju i innowacji w Polsce. To właśnie z tego programu przedsiębiorstwa, jednostki naukowe oraz organizacje wspierające innowacyjność pozyskują środki na realizację projektów badawczo-rozwojowych, wdrożenia nowych technologii czy rozwój współpracy nauki z biznesem.

Jednak sukces programu nie zależy wyłącznie od wysokości dostępnych środków. Równie ważne jest to, czy system wyboru projektów rzeczywiście pozwala wyłonić przedsięwzięcia o największym potencjale rozwojowym. Właśnie temu zagadnieniu poświęcono pierwszą rundę ewaluacji systemu wyboru projektów FENG, której wyniki opublikowano w lipcu 2026 roku. Raport nie ogranicza się jedynie do oceny procedur konkursowych – pokazuje również mocne strony programu oraz wskazuje obszary wymagające zmian przed kolejnymi naborami.

Zakres przeprowadzonej ewaluacji

Badanie objęło wszystkie działania programu FENG, w których beneficjenci wybierani są w trybie konkurencyjnym. Łącznie analizie poddano 21 instrumentów realizowanych przez pięć instytucji pośredniczących: Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP), Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBR), Fundację na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) oraz Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy. Pierwsza runda badania obejmowała konkursy, których ocena zakończyła się do 30 czerwca 2024 roku.

Zakres badania był bardzo szeroki. Ewaluatorzy analizowali nie tylko same kryteria wyboru projektów, ale również sposób organizacji konkursów, jakość dokumentacji, funkcjonowanie systemów informatycznych, pracę ekspertów, czas trwania oceny oraz doświadczenia samych wnioskodawców. W badaniu wykorzystano analizę danych administracyjnych, wywiady z przedstawicielami instytucji zarządzających, ekspertami i firmami doradczymi, a także ankiety przeprowadzone wśród beneficjentów oraz pracowników instytucji odpowiedzialnych za wdrażanie programu. Łącznie przeprowadzono 80 wywiadów pogłębionych, badanie ankietowe objęło 473 przedstawicieli wnioskodawców oraz 122 pracowników instytucji zaangażowanych we wdrażanie programu.

System spełnia swoje podstawowe zadanie

Najważniejszy wniosek płynący z raportu jest pozytywny. Zdaniem autorów system wyboru projektów skutecznie prowadzi do selekcji przedsięwzięć zgodnych z celami programu FENG. Finansowanie otrzymują przede wszystkim projekty dobrze przygotowane, posiadające wysoki potencjał wdrożeniowy oraz realne szanse na komercjalizację rezultatów badań. Takie podejście zwiększa prawdopodobieństwo osiągnięcia wskaźników programu, takich jak liczba wdrożonych innowacji czy wzrost aktywności przedsiębiorstw w zakresie badań i rozwoju.

Jednocześnie ewaluatorzy zwracają uwagę na istotne ograniczenie obecnego modelu. Premiowane są przede wszystkim projekty o stosunkowo niskim poziomie ryzyka, czyli takie, których powodzenie można z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć już na etapie oceny. Oznacza to, że system może nie sprzyjać finansowaniu przedsięwzięć najbardziej przełomowych – takich, które wiążą się z większą niepewnością, ale jednocześnie mogłyby przynieść innowacje o znaczeniu międzynarodowym. W praktyce program skutecznie wspiera innowacje krajowe, jednak w mniejszym stopniu zachęca do realizacji projektów o charakterze radykalnym i wysokim ryzyku technologicznym.

Ścieżka SMART – ambitna reforma z trudnym początkiem

Najobszerniejsza część raportu dotyczy działania Ścieżka SMART, które od początku stanowiło jeden z filarów programu FENG. Nowy instrument miał umożliwić przedsiębiorcom realizację kompleksowych projektów obejmujących badania, wdrożenia, internacjonalizację czy rozwój kompetencji w ramach jednego konkursu.

Pierwsze nabory pokazały jednak, że wdrożenie tak ambitnego rozwiązania nie przebiegło bez problemów. Zainteresowanie przedsiębiorców okazało się znacznie większe od przewidywań, co doprowadziło do przeciążenia systemu. Instytucje odpowiedzialne za ocenę projektów nie dysponowały odpowiednią liczbą ekspertów, a nowe lokalne systemy informatyczne nie były jeszcze w pełni przygotowane do obsługi tak dużej liczby wniosków. Dodatkowym utrudnieniem było równoczesne prowadzenie konkursów przez PARP i NCBR, co jeszcze bardziej ograniczało dostępność ekspertów oceniających projekty.

Konsekwencją tych problemów było znaczne wydłużenie procesu oceny. W niektórych konkursach czas potrzebny na rozstrzygnięcie naboru był nawet trzykrotnie dłuższy od pierwotnych założeń. Raport wskazuje również, że znaczną część trudności spowodowała bardzo rozbudowana dokumentacja konkursowa oraz nadmierna liczba kryteriów oceny, z których część nie miała istotnego wpływu na końcową decyzję o przyznaniu dofinansowania.

Widoczne efekty wprowadzonych zmian

Autorzy raportu podkreślają jednak, że sytuacja uległa znaczącej poprawie jeszcze przed zakończeniem pierwszej rundy badania. Instytucje zwiększyły zatrudnienie, poprawiono funkcjonalność systemów informatycznych, wprowadzono minimalną wartość kosztów kwalifikowalnych dla części projektów oraz zmodyfikowano organizację procesu oceny poprzez jego podział na dwa etapy. Dzięki zdobytemu doświadczeniu zarówno pracownicy instytucji, jak i eksperci oraz firmy doradcze lepiej rozumieją obecnie zasady funkcjonowania Ścieżki SMART.

Ewaluatorzy zaznaczają jednak, że rzeczywista skuteczność tych zmian będzie mogła zostać oceniona dopiero podczas kolejnej rundy badania, obejmującej konkursy przeprowadzone po wprowadzeniu nowych rozwiązań.

Kryteria oceny – skuteczne, ale zbyt rozbudowane

Jednym z najczęściej powtarzających się wniosków raportu jest potrzeba uproszczenia systemu oceny. W opinii autorów obecny zestaw kryteriów jest zbyt obszerny, przez co proces oceny staje się czasochłonny zarówno dla ekspertów, jak i dla samych przedsiębiorców przygotowujących wnioski.

Szczególne zastrzeżenia dotyczą kryteriów rankingowych. Analiza wykazała, że w praktyce o wyniku konkursu decydowało przede wszystkim spełnienie kryteriów obligatoryjnych, natomiast dodatkowa punktacja rankingowa rzadko wpływała na ostateczny wybór projektów. Jednocześnie jej stosowanie zwiększało liczbę analizowanych aspektów i wydłużało ocenę. Dlatego autorzy rekomendują ograniczenie liczby kryteriów oraz większe wykorzystanie ocen punktowych w miejsce obecnego modelu zero-jedynkowego.

Przedsiębiorcy potrzebują bardziej przejrzystych zasad

Raport pokazuje również, że wielu wnioskodawców miało trudności z interpretacją części wymagań konkursowych. Dotyczyło to przede wszystkim sposobu definiowania wskaźników projektu, opisu metod badawczych oraz zasad horyzontalnych związanych z polityką środowiskową czy równościową. Niejednoznaczność zapisów powodowała różnice w interpretacji zarówno po stronie przedsiębiorców, jak i ekspertów oceniających wnioski.

W odpowiedzi na te problemy ewaluatorzy rekomendują przygotowanie bardziej szczegółowych wytycznych, publikację przykładów poprawnie przygotowanych opisów oraz rozwój materiałów szkoleniowych dla potencjalnych beneficjentów. Lepsza komunikacja mogłaby znacząco ograniczyć liczbę błędów formalnych oraz skrócić proces oceny.

Pozostałe instrumenty programu oceniono pozytywnie

Choć najwięcej uwagi poświęcono Ścieżce SMART, raport obejmuje również ocenę pozostałych instrumentów programu FENG. W przypadku Startup Booster Poland, Laboratorium Innowatora, działań Fundacji na rzecz Nauki Polskiej czy instrumentów realizowanych przez BGK ewaluatorzy nie zidentyfikowali poważniejszych problemów systemowych. Kryteria wyboru projektów zostały uznane za adekwatne do celów poszczególnych działań, a finansowanie trafiało do przedsięwzięć odpowiadających logice interwencji.

Najczęściej wskazywanym wyzwaniem pozostają wysokie koszty administracyjne związane z przygotowaniem wniosków oraz duża liczba wymaganych dokumentów. W opinii autorów uproszczenie procedur mogłoby zwiększyć zainteresowanie niektórymi instrumentami oraz ograniczyć obciążenia po stronie przedsiębiorców i instytucji.

Kierunek zmian na kolejne lata

Raport nie ogranicza się do diagnozy obecnej sytuacji, ale przedstawia również szereg rekomendacji dotyczących dalszego rozwoju programu. Wśród najważniejszych propozycji znalazły się: dalsze uproszczenie kryteriów oceny, zwiększenie liczby ekspertów, poprawa funkcjonalności systemów informatycznych, wydłużenie terminów na uzupełnianie dokumentacji oraz rozwój działań informacyjnych skierowanych do przedsiębiorców. Autorzy wskazują również na potrzebę bardziej precyzyjnego określenia, jakie projekty mają być wspierane przez FENG – czy przede wszystkim bezpieczne i możliwe do szybkiego wdrożenia, czy również przedsięwzięcia o wysokim poziomie ryzyka, które mogą przynieść przełomowe innowacje.

Podsumowanie

Pierwsza ewaluacja systemu wyboru projektów FENG pokazuje, że program funkcjonuje skutecznie i realizuje swoje podstawowe cele. Mechanizmy oceny pozwalają wybierać projekty o wysokim potencjale wdrożeniowym, a wprowadzone już zmiany organizacyjne powinny poprawić sprawność kolejnych konkursów. Jednocześnie raport wskazuje, że istnieje przestrzeń do dalszego doskonalenia systemu. Uproszczenie procedur, zwiększenie przejrzystości kryteriów oraz stworzenie większych możliwości finansowania projektów o charakterze przełomowym mogą sprawić, że FENG będzie jeszcze skuteczniej wspierał rozwój innowacyjnej gospodarki i budował konkurencyjność polskich przedsiębiorstw na arenie międzynarodowej.

Pełna treść raportu dostępna jest na stronie:

https://nowoczesnagospodarka.gov.pl/raporty-i-analizy/ewaluacja-systemu-w-tym-kryteriow-wyboru-projektow-feng/